Konusunu Oylayın.: Düğünlerimizle İlgili Terimler ve Bunların Fonksiyonel Özellikleri

5 üzerinden 5.00 | Toplam : 1 kişi
Düğünlerimizle İlgili Terimler ve Bunların Fonksiyonel Özellikleri
  1. 14.Ekim.2011, 07:54
    1
    Misafir

    Düğünlerimizle İlgili Terimler ve Bunların Fonksiyonel Özellikleri






    Düğünlerimizle İlgili Terimler ve Bunların Fonksiyonel Özellikleri Mumsema Düğünlerimizle İlgili Terimler ve Bunların Fonksiyonel Özellikleri


  2. 14.Ekim.2011, 07:54
    1
    Kayıtsız Üye - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
    Kayıtsız Üye
    Misafir



    Düğünlerimizle İlgili Terimler ve Bunların Fonksiyonel Özellikleri


    Benzer Konular

    - Osmanlıca Terimler Sözlüğü

    - Fonksiyonel gıdalar nedir?

    - Namaz İle İlgili Terimler

    - Hac ve Umre İle İlgili Terimler

    - Tasavvufi Terimler Sözlüğü

  3. 14.Ekim.2011, 12:25
    2
    Desert Rose
    Silent and lonely rains

    Profili:
    Üyelik Tarihi: 21.Ocak.2007
    Üye No: 5
    Mesaj Sayısı: 17,685
    Rep Derecesi:
    Tecrübe Puanı: 227
    Bulunduğu yer: the silent deserts in my soul

    Cevap: Düğünlerimizle İlgili Terimler ve Bunların Fonksiyonel Özellikleri




    DÜĞÜNLERİMİZLE İLGİLİ TERİMLER VE BUNLARIN
    FONKSİYONEL ÖZELLİKLERİ
    *

    Dr. Doğan KAYA

    Doğumdan ölüme kadar insan hayatına yeni bir şekil, enerji,
    dinamizm, davranış ve yaşama tarzı kazandıran birtakım safhalar
    vardır. Bunların başında da düğünler gelir.
    İnsan evlenme ile birlikte bağımlılıktan serbestliğe, kayıtsızlıktan
    sorumluluğa, tek yaşamadan çok kişi ile yaşamaya adım atmış olur. Bu
    kadar önemli unsurların varlığı ve şekillenmesi büyük hazırlık ve
    organizeleri de beraberinde getirir. Nitekim bir düğünün yapılması
    kademe kademe süren işlem ve geleneklerle gerçekleştirilir. Bu
    gelenekleri ana başlıklarla şöyle gösterebiliriz:
    I. Kız isteme
    II. Söz kesimi-Şerbet
    III. Nişan
    IV. Düğün
    V. Düğün sonrası
    Bunların icrası sırasında halkımız çeşitli uygulamalara başvurur.
    İlişki, davranış, hediye eğlence vs. gibi faktörlerin varlığı birtakım
    terimleri ortaya çıkarmıştır. Bu terimler yörelere göre farklılık
    göstermekle beraber, ortak özellikte de olabilmektedir.
    Bu çalışmamızda düğün geleneği içerisinde kullanılan sözlerin
    nitelikleri üzerinde duracak, onları gösterdikleri özelliklerine göre
    gruplandırmaya çalışacağız.
    I. KIZ İSTEME
    Kız istemeden önceki faaliyetleri kapsayan, dünür gidenlerle
    ilgili ve kız evinin, kızlarını vermeyi kabul ettiklerini ifade etmek için
    karşı tarafa verdikleri hediyeleri kapsayan sözlerdir.

    *
    Yayımlandığı yer: Millî Folklor, Bahar-Yaz 1996, S. 29-30, s. 23-29. /
    III. Milletlerarası Türk Halk Edebiyatı ve Folkloru Kongresi Bildirileri,
    Ankara, [1997], s. 148-157. 2
    A. Davranışlar-Pratikler
    Ağız arama, ana dünürlüğü, ayıttırma, büyük dünürcülük, dünür
    düşme, dünür gezme, dünür gitme, elbastı, elçilik, görücülük, görücüye çıkma,
    gönülleri var olmak, izin alma, kız arama-kız bakma-kız beğenme-kız
    sarraflama, kız isteme, sıra yemeği, söz taşlama.
    B. Kişiler
    Ardabulucu aracı-saye kılgan, büyük dünür, büyük dünürcülük,
    dilekçi, düğür-dünür-tüngür, dünürcü, dünürbaşı, cauşı, gasit, görücü, erkek
    dünür, elçi, kılavuz, küçük dünür.
    C. Araç-Gereç
    İşlengi.
    II. SÖZ KESİMİ-ŞERBET
    Kız evinin, kızlarını vermeyi kabul ettiklerini ifade etmek için
    karşı tarafı verdikleri hediyeleri; söz kesimi yapılırken iki tarafın
    birbirine verdikleri hediyeler, takılar ve çamaşırları, söz kesiminden
    sonra kız evinde yenilen yemek ve şerbetle ilgili sözleri kapsar. Diğer
    taraftan söz kesmek için bir araya gelen ve erkeklerden oluşan dünür,
    şerbet için kız evine gönderilen şekere örtülen ve kaynanaya verilecek
    olan kumaşla, şerbet sırasında ağız silmek için misafirlere verilen peşkir
    gibi sözler de bu bölümde değerlendirilebilecek sözlerdendir.
    A. Davranışlar-Pratikler
    Beh takma, büyük göre, el öpme, güvey kulağı, çekmek, haftalık
    götürme, he kahvesi, heybe götürme, kahvesini içmek, kalın başlığı görmek, kız
    görme, küçük dünürlük, küçük göre, yüz açma, mendil alma, meslehet çayı,
    mühlet istemek, ruba düzmek, söz kesen götürme, şerbet içme-hıtbe-sakal öpme,
    teycere, yalancı şerbet, yoklama, yollama.
    B. Hediye
    Adbelli, beklik, damızlık-yedeklik-yılarlık, dil bağı, gönül eminliği, kara
    helva, kellebaşı-küçük nişan, pey, satu, sini dönmesi, üç günlük, yüz görümcesi.
    C. Ziyafet
    Ağız tadı, hatem ekmeği, küçük şerbet, söz helvası, söz pilavı, şirinlik. 3
    D. Sözkesimi ve Şerbetle ilgili diğer sözler
    Bitirim düğünü, şeker örtüsü, şerbet yağlığı.
    III. NİŞAN
    Nişan töreni sırasında yapılan pratiklerle ilgili hamam, karşılıklı
    ziyaretler, kıza akraba gezdirme, akrabanın nişanlı tarafları tebrike
    gidişi, damak adayının hediyelerle kız yanına gitmesi, nişan sırasında
    okunan duayı; nişanla ilgili kumaş, elbise ve diğer eşyaları; kız evinin
    oğlan evine gönderdiği davetlilerin nişanı için getirdiği hediyeleri,
    çeşitli vesilelerle oğlan evinden alınan bahşişleri; taraflar karşılıklı
    olarak gönderdiği tatlı ve çerezleri, ziyafetleri ihtiva eden bütün sözler
    bu grup içinde zikredilmiştir.
    A. Davranışlar-Pratikler
    Ayak açma hamamı, ayak yolu açma, belli takma, çember örtme, dönme
    hamamı, dürü, el öpme, görüşe gitme, görüştürme, göz aydınlığına gitme,
    kaynana görme, kız yanına gitme, nişan atma, nişan bozma, nişana gitme,
    nişan değiştirmek, nişan duası, nişan hamamı, nişanlı görme, nişan yeme,
    namzet olmak, saçı okuma, sakal öpme, partar aparmak, peşkir sallama, urba
    götürmek, yağlık bağlama, yüz görümü, yüzük takma.
    B. Araç-Gereç
    Ayak eni, harç-kova-sini, ilk nişan, nişan bohçası, nişan bayrağı, nişan
    selesi, nişan sinisi, sini dönmesi.
    C. Hediyeler
    Bayramcalık, bayramlık, dutu, saçı; süt hakkı, şeker başı, yandaşı, yelü,
    yol.
    E. Ziyafet-Çerez tatlı
    Ağız tarlaması, cumaylık, dünür daveti, hafta yemişi, gor, tatlılık,
    şirani.
    F. Tören
    Büyük dünürlük, çotra nişan töreni, dutu töreni, dutu töreni, goda,
    erkek nişanı, nişan, şirani. 4
    G. Nişanla ilgili diğer sözler
    Başı bozulmamış, gelin kurbanı, görümlük, hacıana, iftariye, kurbanlık,
    nişan alayı, nişanlı-yavuklu, ukuntu (okuyuntu) yeri, şirrinnig, ulaşık, yaz
    meyvesi.
    IV. DÜĞÜN
    Çalışmamız içerisinde en fazla yekunu tutan sözler,. Bu bölümde
    yer almaktadır. Tespit edilen sözler on bir ana başlık altında
    değerlendirilmiştir. Bunlar, özelliklerine göre şu şekilde çeşitlilik
    gösterirler:
    A. Akitler-Belgeler
    Çehiz cüzdanı, çehiz kâğıdı- çeyiz senedi, defter, defter etme, doldurma,
    izinname.
    B. Başlık
    Ağırlık-ağırlık parası, ata yolluğu, atayolu, babaağırlığı, babahakkı,
    başlık parası, başlık yatırma, günsalık, he demelik, he deme parası, kalın, kan
    parası, kara mal, kebin, kesir, koyu parası, küçük nişan-söz, mehir, mehr-i
    müeccel - mihr-i muaccel – mihr-i müsemma, tüy mal, yol, vase.
    C. Zaman-Gün
    1. Düğün öncesi
    Düğün isteme, düğün kesimi, kesim kesme, günsalık.
    2. Düğünün ilk günü
    Kavil olma günü, yük yığılması.
    3. Düğün içi
    Baş bozma günü-gelin çıkartma günü-gelin göçürme günü-gelin
    savması günü-düğüşü günü-hak alma günü.
    D. Araç-Gereçler
    1. Gelinle ilgili
    Ağırlık, ahret dalı, alt bazarlık, ana yaşmağı, ayak eni, bazarlık, baş
    bazarlık, bayantı, bekâret kuşağı, beklik, bel bağı, bo, boy, cehiz, en, esvab, ev
    yıkan torba, fata, gelin takısı, gizli kutu, güvey yastığı, iç, kalın, kaynana
    gömleği, kınaya haber, kına yüzüğü, koşantı, koşu yastığı, kufa, nahıl, oğlan 5
    şahı, pırtı, saçı, sepet, seyesana, şimşir, torba, yılarlık, yolluk, yük, vec, yatak
    yüzü.
    2.Damatla ilgili
    Kız şahı, güvey çamaşırı, yolluk.
    3. Düğünle İlgili
    At eni, bayrak, çimenlik, düğün ekmeği, düğün odunu, etsiz bayrak,
    “hayırlı olsun” odası, hınçe-hunça, gelbere, güdük, güveyi başı odası, kaskısor,
    kına ekmeği, koçi, koltuk, çöreği, mafe, okuluk, pehlivan askısı, şoh-yom, ağacı,
    yüzağı-yüz aklığı, bekâret bezi.
    4. Akraba ve davetlilerle ilgili
    Ağırlık – kona, ana yolluğu, kat, güvey dokuzu.
    E. Davranışlar-Pratikler
    1. Düğüne hazırlanma
    Askıya gitme, baskına gitme, bayrak dikme-bayrak kaldırmak, çıra
    dırlatma, danışık ekmeği, danışık günü, danışık kahvesi, düğünlük kesmek,
    ekmek değiştirme, iki başını görme, pazarlık kahvesi, sandık götürme, şah
    bezeme, yol aparmak, yozucu gönderme, yufka, zahire gönderme.
    2. Çeyizle ilgili
    Ağırlık götürme, atıntı atma, bedesten bozma, biçim bohça çıkarma,
    cehiz asma-çeyiz serme-çeyiz dizme, çehiz götürme, çehiz yazma, defter
    götürme, düzgüne gitmek, harç-görme, kalın götürme, keten kesme-urba görmeurba kesimi-yöngöş, pazarlık görme, pırtı, urba görme, veç götürme, yatak
    biçme, yün götürme.
    3. Gelinle ilgili
    Avuç açtırma, baş örümü, bel bağlama, cıngıl takma, doluk kesme,
    esvap giydirme, gelin alma-gelin göçü-gelin götürme-kız göçürme-gelin
    göçürme, gelin ardına gitmek, gelin bindirme, gelin çıkarma, gelinci gitme,
    gelin görmek, gelini ata bindirmek, gelin indirme, gelin kurtarma, gelin okşama,
    hakallama, hak alma, horoz kakması, kâkül kesme, kızı suya oturtma, koltuğa
    verme, kuşak çözme, kuşak kuşatma, kutlama, şedede aparmag. 6

    4. Damatla ilgili
    Atlı yığma, damat kaçırma-güvey çalmak-güvey kaçırmakgüvey saklama, damat bağlama, güvey başı dizmek, güvey dolanma,
    güvey dolaştırma, güvey gezdirme-güvey cillesi-güvey sahrası-güvey
    seyranı-güvey yanı, güvey içeri tıkma, güvey öğme, güvey taşlama,
    güvey saklama, imam nikâhı, kebin kesmek, saçı saçmak, şah
    kaldırma, suya bastırma.
    5. Kınayla İlgili
    Homukma, kayırt gitme, kına götürme.
    6. Temizlikle ilgili
    Bazar hamamı-bazar hamamı, düzgün hamamı, gelin
    hamamı, gündüz kınası, güvey çimdirme, güvey hamamı, hamam,
    hamam dönmesi, kekil hamamı, kına hamamı, kız hamamı, para açısı,
    peştemal hamamı, tel hamamı.
    7. Davet - Misafirlikle ilgili
    Atlı indirmek, düğüne okumak-düğün okumak-okumak-oku
    vermek, ev açmak, karnen, kız eve çağırma, konak kaldırma, konuk
    vermek, oğlan eve çağırma.
    8. Tatlılık-Ziyafet-Çerezle ilgili
    Arpalama, çerez toplama, konuğa yemek, meslehet aşı, nişan
    ekmeği, siftah helvası, yağma-çanak yağması-çorba kapma-han-ı
    yağma-kendiyü-pilav kapma-potlaç-tavuk kapma.
    9. Hediye-Bahşişle ilgili
    Duru, gecelik gönderme, gelin salınması, gelin sandığı -
    açılması, kuyruk tartma, saçı okuma, tabak çıkarma, yeddi, yol
    kesme.
    10. Ziyaretle ilgili
    Danışa gitme, gelin görme, kız evine baskın, yenge gitmek, yüz
    açımı.
    11. Kutlamayla ilgili
    Gözaydına gitme - gözaydınlığı vermek 7
    12. Spor
    Papağa gitme-papak götürme, yastık koşusu.
    13. Gerdekle ilgili
    Duvak açma, ele verme-elleşürme, gerdeğe atma, müjdeye
    gitme, çarşaf çı-karma.
    F. Hediyeler
    1. Geline verilen hediyeler
    A ğ ı z açma, askı, avuç altını, beh, beylik karaltısı, dilbağı-yüz
    görümlüğü, duvak bahşişi, evelli-küsülük, halat indirmelik, hulliyat kapılık,
    özengilik, pazarlık, söyletmelik, söylemezlik, takım.
    2. Gelinin yakınlarına verilen hediyeler
    Ana bezi, baba yolu, bibi yolu-hala yolu, dayı yolu, dede yolu-kardeş
    yolu, emmi yolu, halat-galat, haliyet, şerci, süt hakkı, tohum, yol, yolluk.
    3. Damada verilen hediyeler
    Çığın, güveyilik, halat, müjde yastığı, yavuklu çiçeği.
    4. Damadın yakınlarına verilen hediyeler
    Duru, kellebaşı.
    5. Düğün evine getirilen hediyeler
    Bırakıntı, duru, hatır sora, kaniska, kırkım, konak, mermer, saçı, yol.
    6. Davetlilere verileri hediyeler
    Çift okuntu, çit, gövent oku, okuyuntu, tek okuntu, yolluk, yol verme.
    7. Düğün vazifelilerine verilen hediyeler
    Baş bağlama, çalgıcı eni.
    G. Bahşişler
    1. Gelinin yakınlarına verilen bahşişler
    Abla payı, bel bağlanmıyor, çivi gitmiyor, gelin attan inmiyor,
    gelin çıkmıyor, gelin eve girmiyor, gelin parası, helvalık, kapı açılmıyor,
    kapı açma parası-pişti dare, kapı basma, kapı bıçağı, kapı tutma, kına
    parası, sandık açılmıyor, sandık parası, süyünşi, yol ver parası.8
    2. Damadın yalçınlarına yerilen bahşişler
    El açma.
    3. Davetlilere verilen bahşişler
    Magariç, para basmak, şabaş, şapka alma, toprak bastı-kız parası,
    yol kesme, yol verme.
    4. Düğün vazifelilerine verilen bahşişler
    Bıçak kesme, evirgeç kaldırmıyor, gelin süslenmiyor, kazan açması,
    kına ezilmiyor-kına özenmiyor, külah gelmiyor, makas kesmiyor, tas
    batmıyor, ustura kesmiyor, yemek tuzuna bakma.
    H. Ezgi
    Duvak açımı, gelin ağlatma kaydesi, gelin çıkarma havası, gelin
    okşaması, helesa, kâbenı, kına kaydesi, nöbet çalgısı, sınsav.
    I. Tatlılık - Ziyafet
    1. Düğün öncesi

    Dınışık, iftar yemeği, yaz gezmesi.
    2. Düğünün sırasında
    Atlandırma yemeği, atlı. çay, bayraktar ekmeği, bayrak yemeği,
    bekârlık yemeği, danışık aşı, dan pilavı, dünürcü yemeği, hayır aşı, karnen
    şerbeti, konuk, somat, tomgavıt, varma gelme, samah yapma, gelin yanı-
    göre yemeği, güveyileme, güvey başı, güvey ekmeği, güvey kondurma,
    güvey sofrası, güveyi yemeği.
    3. Gelin ve Damatla ilgili
    Damat ve çağırma, honça yemeği, güvey önlüğü, güvey önü, sini
    önderme, yastık çerezi-yastılık çerezi.
    J. Tören
    1. Düğün öncesi
    Saç düşürme (çaç çüşürme), çuval ağzı, güvey eğlenmesi, ön düğün,
    saç kesme.
    2. İlk gün
    Döğüşü günü, hoş gördü, kız ortası, koltuk töreni, oturak, seher
    davulu, şirincelik, yüz açımı, yüz yazımı. 9
    K. Süslenme-Giyim
    1. Gelinle ilgili
    Arakçın, bahçe baş, baş bağlama, baş örümü, civan başı, çatı çatma,
    gelin başı, gelinbaşı bağlama, gelin dizme, kuşatma, mumbaş, saç örme,
    yapıştırma, yüz yazısı, yüz yazma.
    2. Damatla ilgili
    Baş donanma, damat donatma-damak okşamak-güvey donatması-güvey
    düzme-güvey donatması-güvey düzme-güvey giydirme-güvey katma-güvey
    okşamak-özne damat traşı-güvey traşı.
    3. Yakınlarla ilgili
    Çeki çekme.
    V. DÜĞÜN SONRASI
    Türk folklorunda yaşatılan önemli geleneklerden birisi de düğün
    sonrasına aittir. Dolayısıyla bu geleneğe bağlı olarak çeşitli sözlerin var
    olmasını da tabii karşılamak gerekir. Düğün sonrasına ait sözler de
    çeşitlilik bakımından dört cephede kendilerini gösterirler.
    A. Tören
    Betaşar-betaşar toy, curnalık, duluk kesme, duvak, duvak
    açma, duvak günü, gelin cuması, edi hamamı, el öpme, gelin cuması,
    edi hamamı, el öpme, gelin cuması, gelin hamamı, gelin paçası,
    gelin yanı, gelin yüzüğü, güre-gelin yüzü, paça günü, güveyi başı,
    kâkül günü, keldi kesme, sabahiye. semel günü, supa günü, su
    düğünü, tohum saçtırma, yüz açımı. zülüf kesme.
    B. Ziyaret
    Ayak açması-ayak döndü-ayak dünümü-ayak dönümü-el öpme,
    enîşteliğe gitme-yüz örtü, kız arkası, kişi, konukluk, mübareki, üç
    günlük, yeddiye dönme-yedilik-yediye, yol açma.
    C. Hediye
    El öpmelik, yüz açma, yüz. ağı, cumalık, yoklatma.
    D. Tatlılık - Ziyafet
    Böğür kaldırma, cuma baklavası, çılatku, geze, güvey yemeği,
    kırıtma, kız ardı, sernet-sepet, süpba.10
    VI. DÜĞÜNLE İLGİLİ DİĞER SÖZLER
    Yukarıda tasnife tabi tuttuğumuz sözlerin dışında
    kalan ve genel bir özellik taşıyan sözler de vardır. Bunları da
    bir başka grup içinde değerlendirdik.
    A. Davet
    Bargak, beh, kök, mum, oku, okulu, okuma, okuntu-okuyuntu,
    halat.
    B. Çehiz
    Marşaf, simdik, yedi hacet.
    C. Hediye
    Anayolu, boşboğaz, kına davan, musluk, sogım, tohum davarı.
    D. Tatlılık-Ziyafet-Yemek
    Ağız tadı, .delikanlı heybesi, düğün ekmeği, gelin ekmeğikoltuk ekmeği, .kavil, kına yemişi, okurluk, maya tutması, şişlik,
    toyluğ.
    E. Tören-Toplantı Eğlence
    Boşu günü, duvak, helosa.
    F. Kişi ve Gruplar
    Abdallar, ağırlıklı koca, ahretlik brozeva-sağdıç-sağdiş, ana
    halkı, atlı, başı bütün, baş sağdıç, bayrakçı, bayraktar, berbug, yenge,
    bıçakçı, cebele, çavuş, çekici, çeyiz yengeleri-dalbek, danışçı, davetçiteklifa, değnekçi bıçakçı, delikanlı başı, direğen-düğüş-düğüsü,
    dünürşü, edeler, esvap görüceleri-kalmın görücüleri, gelin alayı,
    gelin alçı-gelin alıcı, gelin kızcı, gelin onarıcı, göreci, gözcü, hakçı,
    kahvecibaşı, kâhya, kalın görücüleri, karakuşi, kasıt, kaskısorcu,
    kaytarıcılar, kılavuz, kına alayı, kınacı, kınacı kızları, kızbaşı, kız
    ellisi, konakçı, köçek, kuda-kudagıy, makar, mumcu, okucu-okuyucu -
    çağırıcı, okuyucu kadın, papağ, pırtı yengesi, salıkçı , salıkçı,
    seymenbaşı, şah alayı, tamada-yesevur, telek, testemelci, tilki,
    tomgavıt koca, tomgavıt yenge, toy babası, üz(yüz) alan, yan sağdıç,
    yan yenge, yenge, yengeliç, yiğitbaşı--fike, yiğit koldaş, yomcu, yozucu. 11
    G. Genel Sözler
    Adaklanma, akraba evliliği, al basması, analık, ayağı dönen,
    ayn indirme, babalık, bağlı, başlık, baslık kesmek, belli-nişan,belliliknişanlılık, bel kuda, berdel-değişik-değişik yapma, beşik kertmebeşik kuda, cehiz düzme, damat bağlama, darısı sizlere day gelmekemeksiz, dotman evlenmesi, emeksiz, emişik, emişme, enci, eniştelik
    yapma, ferik, gayret kuşağı, gelinlik, gelinlik etme-gelinlik öğrenme,
    gerdek-zifaf, gündüz mum, güvey-küreke, güvey töresi,havas olma,
    heyve koyme, işgüvey, iğrar, kalık, kepir-yaban değişiği, kesbiç, kına
    gecesi, kısmeti açılmak, kızevi, kilitlenme, koltuk, levirat, ocak
    bozma, oğlan evi, odalanmak, nişan değişme, sorarat, sözlü, pısman
    evlenmesi, söz kesimi-söz kesme-temlihkeyye, şirinlik, tavuk,
    düğün, üvey,yanında getirme, yas kaldırma-yas çıkarma, yom.
    Diğer taraftan düğünle ilgili sözler yapı bakımından da çeşitlilik
    gösterirler.
    I. Basit sözler: Tek kelimeden ibaret olan sözlerdir.
    Dünür, şirinlik, okuntu, iftariye, kalın, potlaç, yolluk, sağdıç, şirinlik...
    II. Bileşik sözler: İki veya daha fazla kelimeden oluşan sözlerdir.
    Ağız arama, yüz açma, gözaydınlığa gitme, süt hakkı, güvey traşı, ayak
    açma hamamı, güvey başı dizmek, gelin çıkarma havası, yol ver parası.
    III. Cümle sözleri: Bilhassa bahşiş almak için söylenen sözler
    olup şimdiki zaman şeklinde kullanılan sözlerdir.
    Bel bağlanmıyor, gelin attan inmiyor, kapı açılmıyor, sandık açılmıyor,
    tas batmıyor.
    Yüzlerce kaynaktan tespit ettiğimiz bu sözlerin elbetteki eksik
    olduğunu kabul etmek durumundayız. Bilhassa, mahalli basında yer
    alan sözlerin de değerlendirilmesiyle daha tam ve daha objektif bir
    değerlendirmenin yapılacağı şüphesizdir. Bizim tesellimiz bu alanda ilk
    defa böyle bir tasnif denemesine gidilmiş olması ve bundan sonraki
    çalışmalara bir başlangıç teşkil etmesidir.



  4. 14.Ekim.2011, 12:25
    2
    Silent and lonely rains



    DÜĞÜNLERİMİZLE İLGİLİ TERİMLER VE BUNLARIN
    FONKSİYONEL ÖZELLİKLERİ
    *

    Dr. Doğan KAYA

    Doğumdan ölüme kadar insan hayatına yeni bir şekil, enerji,
    dinamizm, davranış ve yaşama tarzı kazandıran birtakım safhalar
    vardır. Bunların başında da düğünler gelir.
    İnsan evlenme ile birlikte bağımlılıktan serbestliğe, kayıtsızlıktan
    sorumluluğa, tek yaşamadan çok kişi ile yaşamaya adım atmış olur. Bu
    kadar önemli unsurların varlığı ve şekillenmesi büyük hazırlık ve
    organizeleri de beraberinde getirir. Nitekim bir düğünün yapılması
    kademe kademe süren işlem ve geleneklerle gerçekleştirilir. Bu
    gelenekleri ana başlıklarla şöyle gösterebiliriz:
    I. Kız isteme
    II. Söz kesimi-Şerbet
    III. Nişan
    IV. Düğün
    V. Düğün sonrası
    Bunların icrası sırasında halkımız çeşitli uygulamalara başvurur.
    İlişki, davranış, hediye eğlence vs. gibi faktörlerin varlığı birtakım
    terimleri ortaya çıkarmıştır. Bu terimler yörelere göre farklılık
    göstermekle beraber, ortak özellikte de olabilmektedir.
    Bu çalışmamızda düğün geleneği içerisinde kullanılan sözlerin
    nitelikleri üzerinde duracak, onları gösterdikleri özelliklerine göre
    gruplandırmaya çalışacağız.
    I. KIZ İSTEME
    Kız istemeden önceki faaliyetleri kapsayan, dünür gidenlerle
    ilgili ve kız evinin, kızlarını vermeyi kabul ettiklerini ifade etmek için
    karşı tarafa verdikleri hediyeleri kapsayan sözlerdir.

    *
    Yayımlandığı yer: Millî Folklor, Bahar-Yaz 1996, S. 29-30, s. 23-29. /
    III. Milletlerarası Türk Halk Edebiyatı ve Folkloru Kongresi Bildirileri,
    Ankara, [1997], s. 148-157. 2
    A. Davranışlar-Pratikler
    Ağız arama, ana dünürlüğü, ayıttırma, büyük dünürcülük, dünür
    düşme, dünür gezme, dünür gitme, elbastı, elçilik, görücülük, görücüye çıkma,
    gönülleri var olmak, izin alma, kız arama-kız bakma-kız beğenme-kız
    sarraflama, kız isteme, sıra yemeği, söz taşlama.
    B. Kişiler
    Ardabulucu aracı-saye kılgan, büyük dünür, büyük dünürcülük,
    dilekçi, düğür-dünür-tüngür, dünürcü, dünürbaşı, cauşı, gasit, görücü, erkek
    dünür, elçi, kılavuz, küçük dünür.
    C. Araç-Gereç
    İşlengi.
    II. SÖZ KESİMİ-ŞERBET
    Kız evinin, kızlarını vermeyi kabul ettiklerini ifade etmek için
    karşı tarafı verdikleri hediyeleri; söz kesimi yapılırken iki tarafın
    birbirine verdikleri hediyeler, takılar ve çamaşırları, söz kesiminden
    sonra kız evinde yenilen yemek ve şerbetle ilgili sözleri kapsar. Diğer
    taraftan söz kesmek için bir araya gelen ve erkeklerden oluşan dünür,
    şerbet için kız evine gönderilen şekere örtülen ve kaynanaya verilecek
    olan kumaşla, şerbet sırasında ağız silmek için misafirlere verilen peşkir
    gibi sözler de bu bölümde değerlendirilebilecek sözlerdendir.
    A. Davranışlar-Pratikler
    Beh takma, büyük göre, el öpme, güvey kulağı, çekmek, haftalık
    götürme, he kahvesi, heybe götürme, kahvesini içmek, kalın başlığı görmek, kız
    görme, küçük dünürlük, küçük göre, yüz açma, mendil alma, meslehet çayı,
    mühlet istemek, ruba düzmek, söz kesen götürme, şerbet içme-hıtbe-sakal öpme,
    teycere, yalancı şerbet, yoklama, yollama.
    B. Hediye
    Adbelli, beklik, damızlık-yedeklik-yılarlık, dil bağı, gönül eminliği, kara
    helva, kellebaşı-küçük nişan, pey, satu, sini dönmesi, üç günlük, yüz görümcesi.
    C. Ziyafet
    Ağız tadı, hatem ekmeği, küçük şerbet, söz helvası, söz pilavı, şirinlik. 3
    D. Sözkesimi ve Şerbetle ilgili diğer sözler
    Bitirim düğünü, şeker örtüsü, şerbet yağlığı.
    III. NİŞAN
    Nişan töreni sırasında yapılan pratiklerle ilgili hamam, karşılıklı
    ziyaretler, kıza akraba gezdirme, akrabanın nişanlı tarafları tebrike
    gidişi, damak adayının hediyelerle kız yanına gitmesi, nişan sırasında
    okunan duayı; nişanla ilgili kumaş, elbise ve diğer eşyaları; kız evinin
    oğlan evine gönderdiği davetlilerin nişanı için getirdiği hediyeleri,
    çeşitli vesilelerle oğlan evinden alınan bahşişleri; taraflar karşılıklı
    olarak gönderdiği tatlı ve çerezleri, ziyafetleri ihtiva eden bütün sözler
    bu grup içinde zikredilmiştir.
    A. Davranışlar-Pratikler
    Ayak açma hamamı, ayak yolu açma, belli takma, çember örtme, dönme
    hamamı, dürü, el öpme, görüşe gitme, görüştürme, göz aydınlığına gitme,
    kaynana görme, kız yanına gitme, nişan atma, nişan bozma, nişana gitme,
    nişan değiştirmek, nişan duası, nişan hamamı, nişanlı görme, nişan yeme,
    namzet olmak, saçı okuma, sakal öpme, partar aparmak, peşkir sallama, urba
    götürmek, yağlık bağlama, yüz görümü, yüzük takma.
    B. Araç-Gereç
    Ayak eni, harç-kova-sini, ilk nişan, nişan bohçası, nişan bayrağı, nişan
    selesi, nişan sinisi, sini dönmesi.
    C. Hediyeler
    Bayramcalık, bayramlık, dutu, saçı; süt hakkı, şeker başı, yandaşı, yelü,
    yol.
    E. Ziyafet-Çerez tatlı
    Ağız tarlaması, cumaylık, dünür daveti, hafta yemişi, gor, tatlılık,
    şirani.
    F. Tören
    Büyük dünürlük, çotra nişan töreni, dutu töreni, dutu töreni, goda,
    erkek nişanı, nişan, şirani. 4
    G. Nişanla ilgili diğer sözler
    Başı bozulmamış, gelin kurbanı, görümlük, hacıana, iftariye, kurbanlık,
    nişan alayı, nişanlı-yavuklu, ukuntu (okuyuntu) yeri, şirrinnig, ulaşık, yaz
    meyvesi.
    IV. DÜĞÜN
    Çalışmamız içerisinde en fazla yekunu tutan sözler,. Bu bölümde
    yer almaktadır. Tespit edilen sözler on bir ana başlık altında
    değerlendirilmiştir. Bunlar, özelliklerine göre şu şekilde çeşitlilik
    gösterirler:
    A. Akitler-Belgeler
    Çehiz cüzdanı, çehiz kâğıdı- çeyiz senedi, defter, defter etme, doldurma,
    izinname.
    B. Başlık
    Ağırlık-ağırlık parası, ata yolluğu, atayolu, babaağırlığı, babahakkı,
    başlık parası, başlık yatırma, günsalık, he demelik, he deme parası, kalın, kan
    parası, kara mal, kebin, kesir, koyu parası, küçük nişan-söz, mehir, mehr-i
    müeccel - mihr-i muaccel – mihr-i müsemma, tüy mal, yol, vase.
    C. Zaman-Gün
    1. Düğün öncesi
    Düğün isteme, düğün kesimi, kesim kesme, günsalık.
    2. Düğünün ilk günü
    Kavil olma günü, yük yığılması.
    3. Düğün içi
    Baş bozma günü-gelin çıkartma günü-gelin göçürme günü-gelin
    savması günü-düğüşü günü-hak alma günü.
    D. Araç-Gereçler
    1. Gelinle ilgili
    Ağırlık, ahret dalı, alt bazarlık, ana yaşmağı, ayak eni, bazarlık, baş
    bazarlık, bayantı, bekâret kuşağı, beklik, bel bağı, bo, boy, cehiz, en, esvab, ev
    yıkan torba, fata, gelin takısı, gizli kutu, güvey yastığı, iç, kalın, kaynana
    gömleği, kınaya haber, kına yüzüğü, koşantı, koşu yastığı, kufa, nahıl, oğlan 5
    şahı, pırtı, saçı, sepet, seyesana, şimşir, torba, yılarlık, yolluk, yük, vec, yatak
    yüzü.
    2.Damatla ilgili
    Kız şahı, güvey çamaşırı, yolluk.
    3. Düğünle İlgili
    At eni, bayrak, çimenlik, düğün ekmeği, düğün odunu, etsiz bayrak,
    “hayırlı olsun” odası, hınçe-hunça, gelbere, güdük, güveyi başı odası, kaskısor,
    kına ekmeği, koçi, koltuk, çöreği, mafe, okuluk, pehlivan askısı, şoh-yom, ağacı,
    yüzağı-yüz aklığı, bekâret bezi.
    4. Akraba ve davetlilerle ilgili
    Ağırlık – kona, ana yolluğu, kat, güvey dokuzu.
    E. Davranışlar-Pratikler
    1. Düğüne hazırlanma
    Askıya gitme, baskına gitme, bayrak dikme-bayrak kaldırmak, çıra
    dırlatma, danışık ekmeği, danışık günü, danışık kahvesi, düğünlük kesmek,
    ekmek değiştirme, iki başını görme, pazarlık kahvesi, sandık götürme, şah
    bezeme, yol aparmak, yozucu gönderme, yufka, zahire gönderme.
    2. Çeyizle ilgili
    Ağırlık götürme, atıntı atma, bedesten bozma, biçim bohça çıkarma,
    cehiz asma-çeyiz serme-çeyiz dizme, çehiz götürme, çehiz yazma, defter
    götürme, düzgüne gitmek, harç-görme, kalın götürme, keten kesme-urba görmeurba kesimi-yöngöş, pazarlık görme, pırtı, urba görme, veç götürme, yatak
    biçme, yün götürme.
    3. Gelinle ilgili
    Avuç açtırma, baş örümü, bel bağlama, cıngıl takma, doluk kesme,
    esvap giydirme, gelin alma-gelin göçü-gelin götürme-kız göçürme-gelin
    göçürme, gelin ardına gitmek, gelin bindirme, gelin çıkarma, gelinci gitme,
    gelin görmek, gelini ata bindirmek, gelin indirme, gelin kurtarma, gelin okşama,
    hakallama, hak alma, horoz kakması, kâkül kesme, kızı suya oturtma, koltuğa
    verme, kuşak çözme, kuşak kuşatma, kutlama, şedede aparmag. 6

    4. Damatla ilgili
    Atlı yığma, damat kaçırma-güvey çalmak-güvey kaçırmakgüvey saklama, damat bağlama, güvey başı dizmek, güvey dolanma,
    güvey dolaştırma, güvey gezdirme-güvey cillesi-güvey sahrası-güvey
    seyranı-güvey yanı, güvey içeri tıkma, güvey öğme, güvey taşlama,
    güvey saklama, imam nikâhı, kebin kesmek, saçı saçmak, şah
    kaldırma, suya bastırma.
    5. Kınayla İlgili
    Homukma, kayırt gitme, kına götürme.
    6. Temizlikle ilgili
    Bazar hamamı-bazar hamamı, düzgün hamamı, gelin
    hamamı, gündüz kınası, güvey çimdirme, güvey hamamı, hamam,
    hamam dönmesi, kekil hamamı, kına hamamı, kız hamamı, para açısı,
    peştemal hamamı, tel hamamı.
    7. Davet - Misafirlikle ilgili
    Atlı indirmek, düğüne okumak-düğün okumak-okumak-oku
    vermek, ev açmak, karnen, kız eve çağırma, konak kaldırma, konuk
    vermek, oğlan eve çağırma.
    8. Tatlılık-Ziyafet-Çerezle ilgili
    Arpalama, çerez toplama, konuğa yemek, meslehet aşı, nişan
    ekmeği, siftah helvası, yağma-çanak yağması-çorba kapma-han-ı
    yağma-kendiyü-pilav kapma-potlaç-tavuk kapma.
    9. Hediye-Bahşişle ilgili
    Duru, gecelik gönderme, gelin salınması, gelin sandığı -
    açılması, kuyruk tartma, saçı okuma, tabak çıkarma, yeddi, yol
    kesme.
    10. Ziyaretle ilgili
    Danışa gitme, gelin görme, kız evine baskın, yenge gitmek, yüz
    açımı.
    11. Kutlamayla ilgili
    Gözaydına gitme - gözaydınlığı vermek 7
    12. Spor
    Papağa gitme-papak götürme, yastık koşusu.
    13. Gerdekle ilgili
    Duvak açma, ele verme-elleşürme, gerdeğe atma, müjdeye
    gitme, çarşaf çı-karma.
    F. Hediyeler
    1. Geline verilen hediyeler
    A ğ ı z açma, askı, avuç altını, beh, beylik karaltısı, dilbağı-yüz
    görümlüğü, duvak bahşişi, evelli-küsülük, halat indirmelik, hulliyat kapılık,
    özengilik, pazarlık, söyletmelik, söylemezlik, takım.
    2. Gelinin yakınlarına verilen hediyeler
    Ana bezi, baba yolu, bibi yolu-hala yolu, dayı yolu, dede yolu-kardeş
    yolu, emmi yolu, halat-galat, haliyet, şerci, süt hakkı, tohum, yol, yolluk.
    3. Damada verilen hediyeler
    Çığın, güveyilik, halat, müjde yastığı, yavuklu çiçeği.
    4. Damadın yakınlarına verilen hediyeler
    Duru, kellebaşı.
    5. Düğün evine getirilen hediyeler
    Bırakıntı, duru, hatır sora, kaniska, kırkım, konak, mermer, saçı, yol.
    6. Davetlilere verileri hediyeler
    Çift okuntu, çit, gövent oku, okuyuntu, tek okuntu, yolluk, yol verme.
    7. Düğün vazifelilerine verilen hediyeler
    Baş bağlama, çalgıcı eni.
    G. Bahşişler
    1. Gelinin yakınlarına verilen bahşişler
    Abla payı, bel bağlanmıyor, çivi gitmiyor, gelin attan inmiyor,
    gelin çıkmıyor, gelin eve girmiyor, gelin parası, helvalık, kapı açılmıyor,
    kapı açma parası-pişti dare, kapı basma, kapı bıçağı, kapı tutma, kına
    parası, sandık açılmıyor, sandık parası, süyünşi, yol ver parası.8
    2. Damadın yalçınlarına yerilen bahşişler
    El açma.
    3. Davetlilere verilen bahşişler
    Magariç, para basmak, şabaş, şapka alma, toprak bastı-kız parası,
    yol kesme, yol verme.
    4. Düğün vazifelilerine verilen bahşişler
    Bıçak kesme, evirgeç kaldırmıyor, gelin süslenmiyor, kazan açması,
    kına ezilmiyor-kına özenmiyor, külah gelmiyor, makas kesmiyor, tas
    batmıyor, ustura kesmiyor, yemek tuzuna bakma.
    H. Ezgi
    Duvak açımı, gelin ağlatma kaydesi, gelin çıkarma havası, gelin
    okşaması, helesa, kâbenı, kına kaydesi, nöbet çalgısı, sınsav.
    I. Tatlılık - Ziyafet
    1. Düğün öncesi

    Dınışık, iftar yemeği, yaz gezmesi.
    2. Düğünün sırasında
    Atlandırma yemeği, atlı. çay, bayraktar ekmeği, bayrak yemeği,
    bekârlık yemeği, danışık aşı, dan pilavı, dünürcü yemeği, hayır aşı, karnen
    şerbeti, konuk, somat, tomgavıt, varma gelme, samah yapma, gelin yanı-
    göre yemeği, güveyileme, güvey başı, güvey ekmeği, güvey kondurma,
    güvey sofrası, güveyi yemeği.
    3. Gelin ve Damatla ilgili
    Damat ve çağırma, honça yemeği, güvey önlüğü, güvey önü, sini
    önderme, yastık çerezi-yastılık çerezi.
    J. Tören
    1. Düğün öncesi
    Saç düşürme (çaç çüşürme), çuval ağzı, güvey eğlenmesi, ön düğün,
    saç kesme.
    2. İlk gün
    Döğüşü günü, hoş gördü, kız ortası, koltuk töreni, oturak, seher
    davulu, şirincelik, yüz açımı, yüz yazımı. 9
    K. Süslenme-Giyim
    1. Gelinle ilgili
    Arakçın, bahçe baş, baş bağlama, baş örümü, civan başı, çatı çatma,
    gelin başı, gelinbaşı bağlama, gelin dizme, kuşatma, mumbaş, saç örme,
    yapıştırma, yüz yazısı, yüz yazma.
    2. Damatla ilgili
    Baş donanma, damat donatma-damak okşamak-güvey donatması-güvey
    düzme-güvey donatması-güvey düzme-güvey giydirme-güvey katma-güvey
    okşamak-özne damat traşı-güvey traşı.
    3. Yakınlarla ilgili
    Çeki çekme.
    V. DÜĞÜN SONRASI
    Türk folklorunda yaşatılan önemli geleneklerden birisi de düğün
    sonrasına aittir. Dolayısıyla bu geleneğe bağlı olarak çeşitli sözlerin var
    olmasını da tabii karşılamak gerekir. Düğün sonrasına ait sözler de
    çeşitlilik bakımından dört cephede kendilerini gösterirler.
    A. Tören
    Betaşar-betaşar toy, curnalık, duluk kesme, duvak, duvak
    açma, duvak günü, gelin cuması, edi hamamı, el öpme, gelin cuması,
    edi hamamı, el öpme, gelin cuması, gelin hamamı, gelin paçası,
    gelin yanı, gelin yüzüğü, güre-gelin yüzü, paça günü, güveyi başı,
    kâkül günü, keldi kesme, sabahiye. semel günü, supa günü, su
    düğünü, tohum saçtırma, yüz açımı. zülüf kesme.
    B. Ziyaret
    Ayak açması-ayak döndü-ayak dünümü-ayak dönümü-el öpme,
    enîşteliğe gitme-yüz örtü, kız arkası, kişi, konukluk, mübareki, üç
    günlük, yeddiye dönme-yedilik-yediye, yol açma.
    C. Hediye
    El öpmelik, yüz açma, yüz. ağı, cumalık, yoklatma.
    D. Tatlılık - Ziyafet
    Böğür kaldırma, cuma baklavası, çılatku, geze, güvey yemeği,
    kırıtma, kız ardı, sernet-sepet, süpba.10
    VI. DÜĞÜNLE İLGİLİ DİĞER SÖZLER
    Yukarıda tasnife tabi tuttuğumuz sözlerin dışında
    kalan ve genel bir özellik taşıyan sözler de vardır. Bunları da
    bir başka grup içinde değerlendirdik.
    A. Davet
    Bargak, beh, kök, mum, oku, okulu, okuma, okuntu-okuyuntu,
    halat.
    B. Çehiz
    Marşaf, simdik, yedi hacet.
    C. Hediye
    Anayolu, boşboğaz, kına davan, musluk, sogım, tohum davarı.
    D. Tatlılık-Ziyafet-Yemek
    Ağız tadı, .delikanlı heybesi, düğün ekmeği, gelin ekmeğikoltuk ekmeği, .kavil, kına yemişi, okurluk, maya tutması, şişlik,
    toyluğ.
    E. Tören-Toplantı Eğlence
    Boşu günü, duvak, helosa.
    F. Kişi ve Gruplar
    Abdallar, ağırlıklı koca, ahretlik brozeva-sağdıç-sağdiş, ana
    halkı, atlı, başı bütün, baş sağdıç, bayrakçı, bayraktar, berbug, yenge,
    bıçakçı, cebele, çavuş, çekici, çeyiz yengeleri-dalbek, danışçı, davetçiteklifa, değnekçi bıçakçı, delikanlı başı, direğen-düğüş-düğüsü,
    dünürşü, edeler, esvap görüceleri-kalmın görücüleri, gelin alayı,
    gelin alçı-gelin alıcı, gelin kızcı, gelin onarıcı, göreci, gözcü, hakçı,
    kahvecibaşı, kâhya, kalın görücüleri, karakuşi, kasıt, kaskısorcu,
    kaytarıcılar, kılavuz, kına alayı, kınacı, kınacı kızları, kızbaşı, kız
    ellisi, konakçı, köçek, kuda-kudagıy, makar, mumcu, okucu-okuyucu -
    çağırıcı, okuyucu kadın, papağ, pırtı yengesi, salıkçı , salıkçı,
    seymenbaşı, şah alayı, tamada-yesevur, telek, testemelci, tilki,
    tomgavıt koca, tomgavıt yenge, toy babası, üz(yüz) alan, yan sağdıç,
    yan yenge, yenge, yengeliç, yiğitbaşı--fike, yiğit koldaş, yomcu, yozucu. 11
    G. Genel Sözler
    Adaklanma, akraba evliliği, al basması, analık, ayağı dönen,
    ayn indirme, babalık, bağlı, başlık, baslık kesmek, belli-nişan,belliliknişanlılık, bel kuda, berdel-değişik-değişik yapma, beşik kertmebeşik kuda, cehiz düzme, damat bağlama, darısı sizlere day gelmekemeksiz, dotman evlenmesi, emeksiz, emişik, emişme, enci, eniştelik
    yapma, ferik, gayret kuşağı, gelinlik, gelinlik etme-gelinlik öğrenme,
    gerdek-zifaf, gündüz mum, güvey-küreke, güvey töresi,havas olma,
    heyve koyme, işgüvey, iğrar, kalık, kepir-yaban değişiği, kesbiç, kına
    gecesi, kısmeti açılmak, kızevi, kilitlenme, koltuk, levirat, ocak
    bozma, oğlan evi, odalanmak, nişan değişme, sorarat, sözlü, pısman
    evlenmesi, söz kesimi-söz kesme-temlihkeyye, şirinlik, tavuk,
    düğün, üvey,yanında getirme, yas kaldırma-yas çıkarma, yom.
    Diğer taraftan düğünle ilgili sözler yapı bakımından da çeşitlilik
    gösterirler.
    I. Basit sözler: Tek kelimeden ibaret olan sözlerdir.
    Dünür, şirinlik, okuntu, iftariye, kalın, potlaç, yolluk, sağdıç, şirinlik...
    II. Bileşik sözler: İki veya daha fazla kelimeden oluşan sözlerdir.
    Ağız arama, yüz açma, gözaydınlığa gitme, süt hakkı, güvey traşı, ayak
    açma hamamı, güvey başı dizmek, gelin çıkarma havası, yol ver parası.
    III. Cümle sözleri: Bilhassa bahşiş almak için söylenen sözler
    olup şimdiki zaman şeklinde kullanılan sözlerdir.
    Bel bağlanmıyor, gelin attan inmiyor, kapı açılmıyor, sandık açılmıyor,
    tas batmıyor.
    Yüzlerce kaynaktan tespit ettiğimiz bu sözlerin elbetteki eksik
    olduğunu kabul etmek durumundayız. Bilhassa, mahalli basında yer
    alan sözlerin de değerlendirilmesiyle daha tam ve daha objektif bir
    değerlendirmenin yapılacağı şüphesizdir. Bizim tesellimiz bu alanda ilk
    defa böyle bir tasnif denemesine gidilmiş olması ve bundan sonraki
    çalışmalara bir başlangıç teşkil etmesidir.






+ Yorum Gönder